Elektrikte Acil Durum

Elektrik, modern tesislerin en kritik altyapı kaynaklarından biridir. Ancak aynı zamanda en görünmez ve en hızlı etkili risklerden bazılarını da barındırır. Kısa devre, ark oluşumu, pano arızası, kaçak akım veya yanlış müdahale nedeniyle saniyeler içinde büyüyen elektrik yangınları; işletmeler için hem operasyonel hem de insan güvenliği açısından ciddi tehditler yaratır. Bu nedenle elektrikle ilgili acil durum senaryosunun oluşturulması yalnızca teknik bir gereklilik değil, işletmenin devamlılığı için stratejik bir zorunluluktur.

Bu yazıda elektrik kaynaklı acil durumlara nasıl hazırlanılması gerektiğini, etkili bir senaryonun hangi bileşenlerden oluştuğunu ve işletmelerin hangi adımları atması gerektiğini sistematik bir şekilde ele alıyoruz.

1. Elektrik Kaynaklı Acil Durumları Doğru Tanımlamak

Bir acil durum senaryosu hazırlamanın ilk ve en önemli adımı, risklerin doğru tanımlanmasıdır. Elektrik sistemlerinde yaşanan arızalar genellikle ani, tahmin edilemez ve zincirleme etkiye sahiptir. İşletmelerde sık karşılaşılan elektrik acil durumları şunlardır:

Elektrik kesintisi ve kritik yük kaybı

Kısa devre, ark oluşumu ve ekipman yanıkları

Kaçak akım nedeniyle çarpılma riski

Pano veya kablo kaynaklı yangınlar

UPS ve jeneratör arızaları

Gerilim dalgalanmaları sonucu üretim durması

Her biri, önceden belirlenmiş prosedürlerle yönetildiğinde etkisi büyük ölçüde azaltılabilir.

2. Etkili Bir Acil Durum Senaryosunun Temel Yapısı

Elektrikte acil durum senaryosu, yalnızca yapılacakları listelemekten ibaret değildir. Aşağıdaki bileşenleri içermeyen bir plan her zaman eksik kalır.

a) Risk Analizi ve Kritik Nokta Haritalama

Tesisin tüm elektrik altyapısı incelenmeli; ana panolar, dağıtım panoları, güç kabloları, yüksek güç çeken makineler, eskiyen ekipmanlar ve suyun temas ihtimali olan noktalar belirlenmelidir.

b) Olay Algılama Prosedürü

Kıvılcım, duman, yanık kokusu, ses değişimi, ekipman arızası gibi tüm göstergeler için açık talimatlar oluşturulmalıdır.

Her çalışan “ne gördüğünde kimi arayacağını” bilmelidir.

c) Enerjinin Güvenli Şekilde Kesilmesi

Elektrik acil durumlarında ilk kritik müdahale enerjinin kesilmesidir.

Ana pano kesicileri ve bölge devre kesicileri için yetkili kişiler önceden tanımlanmalı, kilitleme/etiketleme (LOTO) prosedürü hazırlanmalıdır.

d) Yangın Riski ve Müdahale Adımları

Elektrik yangınları yanlış müdahaleyle büyür.

Senaryoda mutlaka şu net uyarı yer almalıdır:

Elektrik enerjisi kesilmeden su ve sıvı bazlı söndürücü kesinlikle kullanılmamalıdır.

ABC veya CO2 söndürücülerle müdahale prosedürü detaylandırılmalıdır.

e) Personel Tahliyesi

Duman ve zehirli gazlar elektrik yangınlarının en hızlı yayılan etkisidir. Bu nedenle tahliye planı, toplanma alanları ve yoklama prosedürü senaryonun ayrılmaz bir parçasıdır.

f) Teknik İnceleme ve Arızanın Kaynağının Belirlenmesi

Yalnızca yetkili elektrik personeli ekipmanlara müdahale etmelidir. Termal kamera, izolasyon ölçümleri ve röle kontrolleri olmadan enerji geri verilmemelidir.

g) Enerjinin Kademeli Şekilde Yeniden Verilmesi

Arıza tamamen giderildikten sonra enerji şu sırayla verilmelidir:

1. Ana enerji hattı kontrolü

2. Düşük güç tüketimli yüklerin aktivasyonu

3. Kritik yüklerin izolasyon testi

4. Makine/ekipmanların üç aşamalı devreye alınması

Bu prosedür, ikinci bir arızayı önlemenin tek yoludur.

3. Acil Durumda İlk 60 Saniye: Kritik Eylemler

Acil durumun ilk dakikası, hasarın büyüklüğünü doğrudan belirler. Tüm personelin bilmesi gereken temel adımlar şunlardır:

1. Olay fark edilir edilmez alarm verilmesi

2. Acil durum iletişim zincirindeki kişilerin bilgilendirilmesi

3. Yetkili elektrik teknisyeninin enerji kesme işlemi

4. Yangın şüphesi varsa güvenli bölgeye çekilme

5. Gerekiyorsa acil tahliye başlatılması

Bu adımlar ne kadar hızlı uygulanırsa hasar o kadar azalır.

4. Teknik Ekip İçin Gelişmiş Kontroller

Elektrik arızasının ardından yapılması gereken profesyonel teknik kontroller şunlardır:

Termal kamera ile pano içi ısınma analizi

Kısa devre/kablo yanığı izlerinin incelenmesi

Röle ve koruma sistemlerinin test edilmesi

Kaçak akım ve izolasyon direnci ölçümleri

Nem, toz veya oksidasyon kaynaklı zayıflıkların tespiti

Bu adımlar yapılmadan enerji geri verilmesi işletme için ciddi bir risk oluşturur.

5. Sorumluluk Dağılımı: Kim Ne Yapıyor?

Acil durumlarda rol dağılımı net değilse, kaos kaçınılmazdır.

Etkili bir senaryoda şu roller kesin olarak tanımlanmalıdır:

Sorumlu (R): Elektrik teknisyeni / bakım ekibi

Onaylayan (A): Tesis müdürü veya işletme sorumlusu

Danışılan (C): İSG uzmanı, üretim sorumlusu

Bilgilendirilen (I): Tüm personel

Bu yapı, müdahale ve karar alma süreçlerini hızlandırır.

6. Eğitim ve Tatbikat: Senaryonun Gerçek Değeri

Hazırlanan bir senaryo uygulanmazsa hiçbir anlam ifade etmez.

Bu nedenle işletmelerde:

Yılda en az 1 tam kapsamlı acil durum tatbikatı

Üç ayda bir kısa prosedür hatırlatma eğitimi

Yeni çalışanlar için temel elektrik güvenliği eğitimi

UPS, jeneratör ve pano kontrolleri için yıllık denetim

zorunlu hale getirilmelidir. Tatbikat yapmayan işletmeler, acil durumda panik ve zaman kaybı yaşar

7. Elektrik Acil Durum Senaryosu İçin Kontrol Listesi

Senaryonuzda yer alması gereken minimum maddeler:

Enerji kesme prosedürü

Yangın müdahale adımları

Tahliye planı ve toplanma alanları

Teknik ekip testleri

Arıza raporu formatı

Yeniden devreye alma adımları

Sorumluluk matrisi

Bu liste, işletmeler için hızlı denetim aracı olarak da kullanılabilir.

Sonuç: Hazırlık Yoksa Risk Kontrol Edilemez

Elektrik kaynaklı acil durumlar, öngörülemeyen değil; hazırlık yapılmadığında etkisi büyüyen olaylardır. Doğru bir acil durum senaryosu, işletmenin güvenliğini, çalışanların sağlığını ve operasyonun sürekliliğini garanti altına alır.

Eğer tesisinizde hâlâ kapsamlı bir elektrik acil durum senaryosu hazırlanmamışsa, bu durum ertelenemeyecek kadar kritik bir güvenlik açığıdır. Bugünden başlayarak riskleri haritalayın, prosedürleri oluşturun ve ekibinizi eğitin.